حراستِ بیت‏ المال از دیدگاه علوی

مقدّمه

روش زمامداری در اسلام و روابط حکومت با جامعه، بر اساس مساوات و عدالت و احترام و رعایت حقوق همگان و توجّه به آحاد ملّت و حذف تشریفاتِ بیهوده است.

«حاکم» در اسلام، فردی است که مسئولیّتش از افراد دیگر بیشتر و وظائفش از همگان خطیرتر است. حاکم مانند برادری مهربان و خادمی دلسوز و امین، انجام وظیفه می‏نماید و حکومت را وسیله اشباع غرایز حیوانی، خودخواهی و نخوت قرار نمی‏دهد.

حاکم نمی‏تواند خود و کسانش را بر دیگران برگزیند و برای خود و وابستگانش دستگاه و تجمّلات فراهم کند و به روش کسری و قیصر عمل نماید، از مردم فاصله بگیرد و بیش از حقّ خود از «بیت‏المال» بردارد.

حکومت در اجتماع اسلامی، باید درخشان‏ترین مظهر «عدالت اسلامی» باشد و از استبداد و استثمار، به هر نحوه، منزّه باشد و در تقسیم بیت‏المال بین افراد ملت هیچ‏گونه تبعیض روا ندارد....

حکومت امام علی علیه‏السلام نشان دهنده تمام این اصول و روشن‏ترین تجلّی حکومت انسانی و معرّفِ حقیقی روح عدالت و مساوات اسلام است.

در این نوشتار مختصر، تنها به حفظ و حراست از بیت‏المال و بهره‏گیری از آن در حکومت امام علی علیه‏السلام می‏پردازیم.

ستیز با ناهنجاری

در فرهنگ امام علی علیه‏السلام بهره‏گیری از بیت‏المال و حفظ و حراست از آن بر اساس قانون، از اهمیّت ویژه‏ای برخوردار است. یکی از اموری که حضرت بر آن اصرار و پافشاری می‏ورزید، جلوگیری از بخشش‏های ناروای بیت‏المال و تقسیم مساوی آن بین مسلمانان، اعم از عرب، عجم، مولی و عبد بود؛ چیزی که بسیاری از اصحاب از آن رویگردان بوده، تاب و تحمل پذیرش آن را نداشتند. این عده به همین جهت، یکی بعد از دیگری به آن حضرت اعتراض نموده و پس از مدّتی کناره‏گیری، عَلَم مخالفت و دشمنی برافراشتند.

از زمان خلیفه دوم، بیت‏المال بر اساس سوابق و درجات اصحاب تقسیم می‏شد. در زمان عثمان نیز همین سیاست، با تساهل افزون‏تری ادامه یافت؛ یعنی نه تنها طبق دیوان عمر، اموال بیت المال به طور نامساوی تقسیم می‏شد؛ بلکه حاتم‏بخشی‏های بی‏حساب و کتابی از سوی خلیفه سوم صورت می‏گرفت. از این رو ذائقه بسیاری از اصحاب به اخّاذیِ ناروا از بیت‏المال عادت کرده، مسئله تساهل در استفاده غیر عادلانه از بیت‏المال رواج یافت. امام علی علیه‏السلام پس از رسیدن به خلافت، در همان روزهای نخست، فرمود:

«اَلا و اِنَّ کلّ قطعة اقطعها عثمان من مالِ اللّه مردودٌ علی بَیتِ المال المسلمین...1 و اللّه لو وجدتُهُ قد تزوّج به النّساء و ملک به الاماءُ، لرددتُه فانّ فی العدل سعة و من ضاق علیه العدل فالجور علیه أضیق؛2 آگاه باشید هر قطعه زمینی را که عثمان از مال خدا به کسی هدیه داده، به بیت‏المال مسلمانان عودت داده خواهد شد... قسم به خدا! اگر با آن اموال، زنانی کابین بسته و یا کنیزانی خریده باشند، آن را بازپس خواهم گرفت؛ زیرا «عدالت» مایه گشایش و رفاه است و آن کس که عدالت بر او گران آید، تحمّل ظلم و ستم برایش گران‏تر خواهد بود.»

علی علیه‏السلام سپس برای تمام کارگزارانش این بخشنامه را صادر فرمود:

«لایسخروا المسلمین، من سألکُم غیر الفریضة فقد اعتدی فلاتعطوه3؛ هر کس بیش از سهم تعیین شده‏اش را طلبید، زیاده‏طلبی کرده است. از پرداخت زیاده، خودداری کنید.»

تقسیم مساوی بیت‏المال، موجب نارضایتی و اعتراض بسیاری از بیعت کنندگان و دوستان دور و نزدیک آن حضرت شد؛ به طوری که افرادی چون: طلحه، زبیر و حتی نزدیکان آن حضرت چون: برادرش عقیل4 و خواهرش امّ هانی5 بدان اعتراض کردند.

یحیی بن عروة بن زبیر می‏گوید: وقتی نزد پدرم سخن از علی علیه‏السلام به میان می‏آمد، او از حضرت بد می‏گفت، ولی یک بار به من گفت: «پسرم! قسم به خدا! مردم از علی جدا نشدند مگر به خاطر دنیا».

اسامة بن زید، پیکی نزد حضرت فرستاد و گفت:

«عطای مرا بفرست، شما می‏دانی که اگر در دهان شیر بروی، با شما می‏آیم».

امیرمؤمنان علیه‏السلام در پاسخ نوشت:

«انّ هذا المال لمن جاهد علیه، و لکن لی مالاً بالمدینة فأصب منه ما شئت؛6

این مال برای کسی است که در جهاد شرکت کرده باشد؛ اما من در مدینه مالی دارم، هرچه می‏خواهی از آن بگیر.»

امام صادق علیه‏السلام می‏فرماید: یکی از دوستان امیرمؤمنان علیه‏السلام از ایشان مالی درخواست نمود، حضرت فرمود:

«یخرج عطائی فأُقاسِمُک هُو؛ (آنگاه که حقوق من رسید، از آن به تو می‏دهم»؛ ولی آن شخص به آن مقدار قانع نشد و گفت: برایم کافی نیست. به معاویه پیوست.7

قانون‏مداری

در فرهنگ آن امام، بهره‏گیری از بیت‏المال مسلمانان بر پایه قانون، از اهمیّت ویژه‏ای برخوردار است. یکی از توصیه‏های مهم و کاربردی علی علیه‏السلام به کارگزارانش، بهره‏گیری معقول و قانونی از بیت‏المال است. حضرت بارها کارگزارانش را از خطرها و آفت‏های قانون شکنی در مورد بیت‏المال، برحذر داشته است. سیاست اقتصادی علی علیه‏السلام در مورد بهره‏گیری از بیت‏المال، یکی از اصولی‏ترین سیاست‏های اقتصادی است که برای کارگزاران همه دوره‏ها کاربرد دارد.

متأسّفانه یکی از اموری که جوامع امروزه را رنج می‏دهد، استفاده و بهره‏گیری غیر قانونی برخی از کارگزاران و نزدیکان آنها از بیت‏المال است. سرگذشت برخی از این دست کارگزاران، نشان می‏دهد که یکی از عوامل مهمّ ناهنجاری آنان مربوط به بهره‏گیری ناروا از اموال عمومی بوده است. برخی از نزدیکان کارگزاران و اطرافیان آنها از قدرت، سوء استفاده کرده، آن‏گونه از بیت‏المال بهره می‏گیرند که گویا تمام بیت‏المال، اموال شخصی آنان است. علی علیه‏السلام در مورد استفاده غیر قانونی عثمان بن عفّان و نزدیکان او از بیت‏المال، می‏فرماید:

«و قام معه بنو أبیه یَخْضَمُونَ مالَ اللّه خِضْمَةَ الاِبلِ نِبتَةَ الرَّبیع8؛ هنگامی که عثمان به خلافت قیام کرد، خویشاوندانش با او ایستادند و بیت‏المال را مانند شترِ مهار بریده‏ای که گیاهان بهاری را بچرد، خوردند و بر باد دادند.»

بر اساس ضرورتِ رعایت قانون در بهره‏گیری از بیت‏المال است که علی علیه‏السلام به مالک اشتر توصیه می‏کند که خود و نزدیکان او در استفاده از اموال عمومی، حریم قانون را حفظ کنند:

«و ایّاکَ و الاِستئْثارَ بما النّاسُ فیه أسوةٌ9؛ بپرهیز از اینکه چیزی را به خود مخصوص داری که بهره همه مردم در آن (بیت‏المال) یکسان است.»

همچنین می‏فرماید:

«والی، نزدیکان و خویشاوندانی دارد که خوی برتری جویی دارند و گردن فرازی... ریشه ستم اینان را با بریدن اسباب آن درآور و به هیچ‏یک از اطرافیان و خویشاوندانت زمینی را به بخشش وامگذار...»10

ثروت‏های بادآورده

حضرت در اموال کارگزاران به شدّت دقّت می‏کرد؛ اگر کسی به طور غیر منتظره صاحب ثروت یا خانه و زمینی می‏شد، به سرعت منبع درآمد او را جست و جو می‏کرد. اگر کارگزاری به ناحق از بیت‏المال سهم افزون‏تری برای خود می‏گرفت، با برخورد تند علی علیه‏السلام مواجه می‏شد. از این رو، زیاده‏خواهان از آن حضرت جدا شده، به معاویه می‏پیوستند. کما اینکه یزید بن حجیه ـ فرماندار «ری» و دشتپی11، مصقلة بن هبیرة12 و نعمان بن عجلان13 پس از خیانت در بیت‏المال، به سوی معاویه گریختند.

«شریح قاضی» در کوفه خانه‏ای به هشتاد دینار خرید14، حضرت سریع «قنبر» را دنبال او فرستاد و به شدّت وی را مورد بازخواست قرار داد. شریح، خود ماجرا را چنین نقل می‏کند:

وقتی نزد علی علیه‏السلام رفتم، گفت: به من خبر رسیده خانه‏ای به هشتاد دینار خریده‏ای...؟ گفتم: بله ای امیرمؤمنان!

ایشان فرمود:

«ای شریح! از خدا بترس، همانا به زودی کسی به سراغت می‏آید که به سند خانه‏ات نمی‏نگرد و به دلائل و توجیهات تو بر مالکیت این خانه، نگاه نمی‏کند، تو را از خانه‏ات بیرون آورده، به قبر تسلیم می‏کند، در حالی که نه مالی همراه داری و نه خانه‏ای! قدری درنگ کن! ببین این خانه را از غیر مالت نخریده باشی و یا از مال غیرِ حلال نپرداخته باشی، که اگر چنین باشد، در دنیا و آخرت خسارت کرده و زیان نموده‏ای.»15

امام علی علیه‏السلام در نامه‏ای به یکی از نمایندگانش می‏فرماید:

«... به من اطلاع داده‏اند که تو زمین را برهنه کرده‏ای ـ و محصول درختان و زراعت را برای خویشتن جمع کرده‏ای و چیزی به مردم نداده‏ای ـ و همه اموال بیت‏المال را هم برای خویش اندوخته‏ای! بنابراین، گزارش کار خود ـ و حسابِ دخل و خرجت ـ را برایم بفرست. و به یاد داشته باش که حسابرسی خداوند در رستاخیز، از حسابرسی و بررسی مردم، دقیق‏تر است؛ زیرا ممکن است در اینجا، کسی گزارشْ برخلاف واقع بنویسد، یا دروغی بگوید، اما در روز قیامت همه چیز روشن است و پرونده‏ها حقایق را نشان می‏دهند.»16

برخورد امام علی علیه‏السلام با برادرش عقیل ـ که سهم بیشتری از بیت‏المال می‏خواست ـ حاکی از دقّت بسیار و اهتمام آن امام همام در بهره‏گیری از بیت‏المال و رعایت قانون است. عقیل به خاطر سختی معیشت، خدمت آن حضرت رسید و گفت:

برادر! فرزندانم گرسنه هستند، زندگی‏ام به سختی می‏گذرد، مقداری سهم ما را از بیت‏المال زیاد کن.

حضرت که در بالاخانه‏ای مُشْرِف به سرای تجّار بود، فرمود:

برادر! برخیز، مقداری از پول‏هایی که در این تجارتخانه است، بیاور.

عقیل پاسخ داد:

آیا مرا به سرقت امر می‏کنی؟

حضرت فرمود:

برادر! تو مرا به دزدی دعوت می‏کنی؟ این بیت‏المال مسلمانان است. من حق ندارم بیش از آنچه به دیگران می‏دهم، به تو بدهم.

این است سیره حکومتی علی علیه‏السلام و آن هم مسئله خاموش کردن چراغش در نیمه شب و عدم استفاده از روغن چراغ بیت‏المال برای کار شخصی خود!17

علی علیه‏السلام نهایت توجّه خود را در زمینه حفظ و حراست از بیت‏المال و بهره‏گیری صحیح از آن به کار گرفته؛ تا آنجا که به کارگزارانش دستور می‏دهد که حتّی در نوشتن نامه‏ها از اسراف بپرهیزند. می‏فرماید:

«أدقّوا اقلامکم و قاربوا بین سُطورکم و احذِفوا عن فُضولِکم و اقصدوا قَصْدَ الْمَعانی و ایّاکم و الْاِکْثار فانّ اموال المسلمین لاتحتمل الاضرار؛18 قلم‏ها را نازک کنید، فاصله سطرها را کم، مطالب اضافی را حذف کنید و به معانی توجّه داشته باشید. از پرنویسی، دوری شود، زیرا اموال مسلمانان تحمّل ضرر ندارد.»

نتیجه‏گیری

از مطالبی که گذشت، درمی‏یابیم که «سیره حکومت علوی علیه‏السلام » روشن‏ترین تجلّی حکومت انسانی و مُعَرِّف حقیقی روح عدالت و مساوات اسلامی است.

بخشش‏های ناروای بیت‏المال و تقسیم غیر عادلانه آن در «حکومت علوی» مردود و مطرود است. سیاست علی علیه‏السلام در مورد بهره‏گیری از بیت‏المال و حفظ و حراست از اموال عمومی، فقط تئوری نیست که آن را بنویسیم و در کناری بگذاریم؛ بلکه دستورالعملی است برای کشورداری که باید همه کارگزاران آن را ملاکِ عمل خود قرار دهند؛ چرا که با رعایت این قبیل دستورالعمل‏ها، افراد بی‏خانمان و نیازمند، سامان می‏گیرند و عدالت اجتماعی، تحقّق می‏یابد.

در نحوه رفتار علی علیه‏السلام با کارگزارانش در مورد بیت‏المال، دو نکته مهم قابل توجّه است:

1. نظارت دقیق زمامدار جامعه اسلامی ـ که البته قبل از هر کس، خود زمامدار باید تعدّی و تخطّی نکند ـ بر اجرای صحیح قانون در اموال عمومی توسّط کارگزارانش.

2. برخورد قاطع زمامدار با کارگزارانی که قانون‏شکنی می‏کنند.

شایان ذکر است که: کارگزاران و هر کسی که به نحوی با بیت‏المال سر و کار دارد و متصدّی آن است، باید توجّه و دقّت کامل داشته باشد که استفاده غیر قانونی از بیت‏المال، ظلم بزرگی است؛ به دلیل اینکه اموال عمومی، مال همه یتیمان، پابرهنگان، فقیران، ضعیفان و قشر آسیب‏پذیر جامعه است که در صورت «سوء استفاده»، حقّ همه آنها ضایع می‏شود و این، ستمی نابخشودنی است و از لحاظ وجدانی، عقلی و نقلی، محکوم و مذموم است.

پی‏نوشت‏ها:

1. نهج السّعادة فی مستدرک نهج البلاغه، محمّدباقر محمودی، دارالتعاریف، بیروت، 1396ق، ج 1، ص 198.

2. نهج البلاغه، خطبه 15.

3. نهج السّعادة فی مستدرک نهج البلاغه، ج 4، ص 31.

4. همان، ج 1، ص 224.

5. همان، ص 224 و 225.

6. شرح نهج البلاغه، ابن ابی‏الحدید، ج 4، ص 102.

7. نهج السّعادة فی مستدرک نهج البلاغه، ج 4، ص 146 و 147.

8. نهج البلاغه، خطبه شقشقیه. در مورد سوء استفاده عثمان از بیت‏المال، ر. ک: مروج الذّهب، ج 2، ص 350؛ الغدیر، ج 8، ص 287 ـ 275 و شرح نهج‏البلاغه، ابن میثم، ج 1، ص 167.

9. نهج‏البلاغه، ترجمه جعفر شهیدی، ص 34.

10. همان، ص 338؛ فرهنگ آفتاب، ج 8، ص 4444.

11. شرح نهج‏البلاغه، ابن ابی‏الحدید، ج 4، ص 83 و 85؛ قاموس الرّجال، محمّدتقی تستری، جامعه مدرّسین، قم، ج 9، ص 438.

12. قاموس الرّجال، تستری، نشر الکتاب، تهران، ج 9، ص 7.

13. همان، ص 220.

14. هر «دینار» معادل ده درهم بوده و این مبلغ در آن روزگار برای خرید خانه‏های گلی کوفه مبلغ گزافی به شمار می‏آمد.

15. نهج السّعادة فی مستدرک نهج البلاغه، ج 1، ص 602؛ عبقریة الامام، ص 169 ـ 160.

16. نهج البلاغه، ترجمه فیض‏الاسلام، نامه 40، ص 955.

17. نهج السّعادة فی مستدرک نهج البلاغه، ج 1، ص 224.

18. بحارالانوار، ج 41، ص 105 و ج 104، ص

منبع: ماهنامه کوثر، پاییز 1382، شماره 59

عسکری اسلام ‏پور کریمی

ارسال نظر

نوشتن نظر
نام:
نظر:
كد:*
	من اين نظر را دوستانه جهت تماس ارسال ميكنم

Powered by IranSohrab -Mahmoud Ghoochani v.1.4.6